The Art of Capturing Light

1. Gặp gỡ nghệ thuật thứ 7
Học kỳ 3 ở Arena 2014, ba được trường tổ chức đi xem buổi chiếu phim đồ án tốt nghiệp của các anh chị Sân khấu Điện ảnh.

Bất ngờ hôm đó Lý Hải ngồi cùng hàng ghế. Thầy dạy học kỳ Video của ba tên Việt Đặng lại chào hỏi, biết được công ty của Lý Hải đang tìm tài năng cho Crew team. Sau đó 1 năm thì Lật Mặt 1 (2015) ra mắt.
Nhưng điều ba thấy thú vị hơn cả trong buổi sáng hôm ấy là câu hỏi của một nữ giảng viên, giọng Hà Nội. Ba không nhớ tên, không nhớ chính xác từng từ, đại khái:
“Điện ảnh có cần dựa vào hiện thực cuộc sống không?”
Anh sinh viên trả lời:
“Điện ảnh không cần giống cuộc sống, nhưng nó phản ánh đời sống một cách chân thực nhất.”
Ba như tìm được suối nguồn :v, Kinh mạch đả thông, chân khí tự nhiên lưu chuyển :))
Về nhà ba vùi đầu tập phân tích: vì sao cần góc máy này? xài lens gì, khẩu độ nào, tiêu cự nào, cú máy ra làm sao? Đèn được giấu ở đâu?…Rất nhiều thứ vẫn còn mơ hồ. Càng tìm hiểu, càng nhận ra điện ảnh có ngôn ngữ riêng mà mình chưa thực sự biết cách đọc.

Rồi ba có ước mơ trở thành D.O.P khét tiếng Miền Trung – Tây Nguyên. Kết quả thì con rõ rồi đó :))
Dẫu vậy, điện ảnh vẫn cứ theo ba một cách “cưỡng bức” đến tận giờ 🤪

2. Cách sử dụng máy quay
Quay phim cần tuân theo quy tắc không? Có chứ. Nhưng cũng giống cuộc sống: rất nhiều quy tắc và luôn tồn tại những ngoại lệ.
Những rules mà ba sử dụng: Rule of Thirds, 180-Degree Angle and 180-Degree Shutter, Exposure Triangle, Focus Control, Frame Rate, White Balance, A/B-Roll, Eyeline Match, Camera movement…

3. Tiêu cự và hiệu ứng thị giác
Nếu diễn xuất là một dòng chảy, thì cỡ cảnh là khoảng cách của người kể chuyện so với dòng nước ấy. Đứng thật gần, con thấy những gợn sóng lăn tăn hoặc dòng chảy xiết. Đứng xa hơn, con bắt đầu thấy cả đoạn sông. Xa hơn nữa, con thấy bờ cây, rặng núi, những ngôi nhà ven sông, người đang bước trên thảm cỏ.
Vẫn dòng nước đó, chỉ cần thay đổi khoảng cách, thông điệp thay đổi. Giống khi con buồn chán cả thế giới, khi con chỉ tập trung điểm nhìn vào nơi cuồn cuộn, đục ngàu.
Phóng tầm mắt chút thôi con có thể thấy thêm nhiều điều khác, không chỉ có cơn thịnh nộ. Thế giới vốn luôn như vậy, khác biệt ở cách mình đặt điểm nhìn.
Và thông thường, mỗi cỡ cảnh sẽ đi cùng một lựa chọn về loại ống kính.

Ngoại lệ:
Ví dụ đại cảnh thảo nguyên, thước phim vó ngựa chinh phạt rất ít dùng Ultra wide. Thay vào đó là 1 supper tele với góc nhìn hẹp nhưng vị trí đứng rất xa để thu được toàn khung hình. Kèm theo là hiệu ứng nén không gian, khiến lớp background tưởng như nằm sát vào nhân vật. Rộng lớn nhưng kịch tính và bị dồn nén, không phải kiểu kéo căng ra rỗng tuếch của thị sai trên Ultra wide.
Đôi khi câu chuyện được kể cần tạo một cảm giác khác. Kinh nghiệm của con sẽ giúp con bỏ túi những case bất quy tắc này. Dĩ nhiên chẳng có cách nào ngoài thực hành, thử-sai và học hỏi từ những lần fail.

4. Quan điểm khác về chuyển động
Một số cú máy: Pan, tilt, dolly, tracking, orbit, gimbal, handheld. Hoặc chẳng làm gì cả: fixed angle.
Ngày trước ba ưa lạm dụng gimbal, thích orbit, thích cú máy động nhìn cho nó “điện ảnh” :))
Từ 2026, ba lại thích những góc máy cố định. Phần vì tuổi già :v.
Lý do quan trọng hơn. Vẫn là già :)) nhưng mà:
Quan điểm đã thay đổi: camera movement so good nhưng fixed angle vẫn có thể khiến mắt người xem di chuyển trong một khung hình bất động.
Chiều sâu không gian đủ thu hút, tương phản đủ nhiều, bố cục đủ bao hàm dụng ý.

Nếu con có thời gian, còn gì tuyệt vời hơn là quan sát, sống chậm lại, nghĩ chậm lại, ngắm nhìn tia sáng va đập rồi xuyên qua khe cửa. Bóng chiều nhuộm kín một mảng không gian, giọt nước lăn trên cửa sổ kính…
Một layer ở tiền cảnh, chủ thể đặt 1/3, một khoảng trống được đặt đúng chỗ…
Hiện tại đối với ba một khung hình đẹp đôi khi chẳng cần làm nhiều thứ. Chỉ cần đủ thời gian, tận hưởng, đứng im thôi và bấm REC🎥

5. Absolute Cinema
Một hình ảnh được kể qua lăng kính đã có quá nhiều thứ chi phối. Thế giới này còn phức tạp hơn như vậy rất nhiều. Phía sau màn trập đã phần nào dạy ba hiểu được thêm…một chút.

The Art of Capturing Light:
Đánh sáng từ một phía. Rim light để tách nhân vật khỏi background. Đánh từ trên xuống. Hay thậm chí từ dưới lên. Mỗi hướng ánh sáng lại làm nổi lên một chân dung khác của cùng một người.
Người quay phim lựa chọn cách câu chuyện được nhìn thấy. Ánh sáng quyết định thứ được nhìn rõ. Bóng tối quyết định thứ được giấu đi.
Chỉ cần đặt camera ở một vị trí khác trong không gian, với một tiêu cự khác, chủ thể đã hiện ra bằng một hình ảnh khác. Còn chưa tính đến thêm sáng.

Con đang nhìn cuộc sống qua một chiếc lens của riêng mình. Nếu con có nhiều lens, nhiều tiêu cự, nhiều lựa chọn vị trí, con sẽ có nhiều cách nhìn một sự việc hơn.
Nhưng có nhiều lens không có nghĩa là con quay đẹp hơn. Ngược lại, nếu con không tìm hiểu bối cảnh, không hiểu câu chuyện, mối liên hệ thì chiếc lens tốt đến đâu cũng không cứu được một góc nhìn tồi.

Ba không bảo con phải nhìn mọi thứ theo hướng tích cực. Ba chỉ muốn con nhớ: Luôn có hơn một cách để kể một câu chuyện.

6. Độ phân giải của nhận thức
Có một thứ thú vị trong hậu kỳ Video: 8-bit, 10-bit và RAW 12-bit…

8-bit có 256 mức cho mỗi kênh màu, RGB có 3 kênh màu > 10-bit có 1.024. 12-bit có 4.096. Tương ứng 16M, 1B và 16B Colors
Nhiều dữ liệu hơn nghĩa là hệ thống có nhiều mức để phân biệt và nhiều không gian để can thiệp hơn trong quá trình Graded.
Gần như mọi thiết bị đầu cuối hiện tại đều hiển thị 8bit.
10-16 bit không dành cho người không có chuyên môn. Cần PC đủ khoẻ và có kiến thức để sử dụng Progress / RAW Workflow. Ba vẫn đang bắt đầu từ 10 bit Dehancer + Resolve :))
Sử dụng bitdepth ntn phụ thuộc vào nhu cầu dự án, mức độ tối ưu work flow và khả năng đáp ứng từ phần cứng.
Không có xịn hơn và kém hơn. Kẻ mạnh không phàn nàn môi trường yếu :))

Điều ba thích ở đây không phải con số. Mà là nguyên lý chung ba tự bịa ra :v

Độ phân giải của hệ thống quyết định mức độ khác biệt mà nó có thể xử lý được.

Ánh sáng khả kiến mà mắt người ghi nhận được đem so với toàn phổ thì vô cùng hạn hẹp.
Con hình dung toàn bộ phổ điện từ như một cây thước dài hàng km, thì vùng ánh sáng mắt người nhìn thấy chỉ như một đoạn vài mm.
Camera cũng chỉ ghi nhận trong giới hạn của sensor. Màn hình cũng chỉ hiển thị trong phạm vi tấm nền hỗ trợ. Không có phần cứng nào phản ánh đúng và toàn bộ thực tại.

Thứ con nhìn thấy luôn là thực tại sau khi đi qua một hệ thống ghi nhận. Nhận thức con người cũng là một hệ thống như vậy.

7. Tư duy nhị nguyên còn tệ hơn 8-bit
Ba nghĩ một trong những thứ làm con người trở nên thô thiển, xù xì nhất là tư duy nhị nguyên. Đúng hoặc sai. Tốt hoặc xấu. Ta hoặc họ. Thành công hoặc thất bại…
Nó giống như biến một gradient thành hai mảng màu. Tương tự quan điểm chính trị cực đoan, là hệ tư tưởng nằm ở hai đầu xa nhất của quang phổ chính trị(tả/hữu)

Thế giới vốn có vô số vùng chuyển tiếp. Nhưng tư duy nhị nguyên nén chúng thành hai, thậm chí còn chẳng có màu, rồi khiến ta tưởng hai cực đó là toàn bộ câu chuyện. Nó còn tệ hơn cả 8-bit. Vì 8-bit ít nhất vẫn có 256 mức. Giờ chỉ còn 0 và 1.

Càng học nhiều, trải nghiệm và cố gắng lắng nghe con sẽ hiểu thêm về thế giới, “data” trong đầu con càng lớn. Mục đích của ba không phải đang cố nhồi nhét vào đầu con…
Quan trọng là con nhìn thấy những khác biệt trước đây mình từng không nhìn thấy.
Giữa người tốt và người xấu có những vùng xám. Giữa đúng và sai có bối cảnh. Giữa thành công và thất bại có cả một quá trình. Giữa yêu và ghét có những thứ đôi khi chẳng gọi tên được.

Đó là lúc độ phân giải của cách nhìn bắt đầu thay đổi.
Không phải mọi thứ đều cần được phức tạp hoá. Và ba hy vọng Rim biết khi nào một vấn đề đủ phức tạp, để không nhìn bằng hai màu.

8. Công thức đúng
Hãy dạo quanh một vòng. Thử nhìn từ phía bên kia. Đứng gần hơn một chút. Hoặc chếch lên một chút. Bất cứ điều gì con có thể làm, đừng ngại và lười làm nó.
Nhưng cũng không nên dành toàn bộ thời gian chỉ đi tìm vị trí.
Có những hoàn cảnh không thể setup, nếu con cứ loay hoay tìm góc hoàn hảo, cách kể hay nhất, cố tạo ra bản sắc… cuối cùng khoảnh khắc ấy vụt qua. Không phải footage nào cũng được quay lại được lần hai.
Có những file hỏng, về edit lại nhận ra đó là file phù hợp.

9. Hướng nghiệp
Hơn 10 năm làm nghề và ba vô danh trong lĩnh vực ba đang làm. Chẳng sao cả – vẫn tuyệt đối điện ảnh vì công việc và đam mê của ba nuôi sống gia đình mình, vừa đủ kích hoạt vụ nổ lớn.
Ba cũng chẳng muốn Rim theo nghề ảnh này đâu. Nó tốn thời gian và nghèo. Tất nhiên, con biết rồi đó :))
Ba ép con học đàn, mốt chơi giỏi, con sẽ có niềm vui khác, nghệ thuật chữa lành. Giúp con yêu đời, vô tư và giải đi mọi sầu muộn trong ba :v
Ba ước mơ và đầu tư để Rim theo khoa học. Mong con tư chất phù hợp, đặng đưa ba lên Sao Hỏa hoặc đại loại kaka. Nhưng sau này con làm gì cũng được, không ép.
Ba chỉ mong con giữ được điều ba tâm đắc:

10. Đôi mắt của con
Đoạn này dành cho ba mẹ.
Ba mẹ thích nhìn vào mắt con, ánh lên thế giới thuần khiết mà ba mẹ hằng ao ước.
Ba mẹ sẽ cố gắng giữ gìn cho con đôi mắt khi con còn bé. Con sẽ cho rằng ba khắt khe nhiều thứ, nhưng làm gì được nhau kaka
—
Tu bi không thiếu tình yêu.