Ba đọc Súng, Vi trùng và Thép vào 2018, thời điểm hứng chịu thất bại đầu đời. Gia đình nhỏ của mình quay trở lại Sài Gòn, ông nội không còn chung nhà với bà nội nữa, sau đó thì phá sản. Bấy giờ ba chẳng có kế hoạch dài hạn, cũng không còn giấc mơ, mục tiêu duy nhất là gỡ gạc được chút nào hay chút đó và làm lại từ con số âm.
Ba đã không tuyệt vọng, nhưng cũng không còn tin vào những câu chuyện truyền cảm hứng.
Giai đoạn hiện thực khắc nghiệt và trần trụi, đồng thời ba học được cách phản tư, nhìn lại những suy nghĩ, những quyết định mình từng cho là đúng.
Và ba mong sau này Rim có đủ nền tảng tư duy để không phải né thất bại bằng mọi giá. Vì tránh được chưa chắc đã tốt, nhưng ít nhất con hình dung được cái giá của những pha liều không có cơ sở — nói thẳng ra là ngu đấy. Từ đó biết soi kỹ trước khi quyết định, để giảm thiểu rủi ro hoặc ít nhất nằm trong-tầm-kiểm-soát.
Người ảnh hưởng lớn với ba thời điểm này là bác Long. Khi còn làm ở Tiki, ba hẹn một buổi cà phê ngoài bờ kè Hoàng Sa ngay gần đó chém gió lan man. Từ chuyện ngành tới mấy tư tưởng được cho là lỗi lạc, rồi bàn tới địa chính trị Đông – Tây. Nghe thì đao to búa lớn, nhưng thực tế cũng chẳng giúp ba trả được đồng nợ nào.
Tính ba hay tào lao thiên địa và lần này cũng chỉ như biết thêm một góc nhìn, hoặc đơn giản là có thứ gì đó để tạm quên đi thực tại khá tẻ nhạt và áp lực cuộc sống đang đè nặng. Trong buổi nói chuyện, bác chốt một ý mà lúc bấy giờ ba chưa hiểu hết: Vị trí quyết định vận mệnh. Rồi recommend 2 sách nên đọc.
Về đến nhà, ba đặt TIKI now 2h mua liền. Súng, Vi trùng và Thép và Kỹ năng đi trước đam mê. Cuốn thứ hai dễ đọc, dễ hiểu, áp dụng được ngay. Còn cuốn này thì ngược lại. Từ ngữ khó hiểu, lượng thông tin lớn, 2018 chưa có GPT nên ba đọc hiểu rất chậm, gần hai tháng mới xong được khoảng 2/3 rồi cho chú Thọ mượn và làm mất luôn. Ba chỉ cảm nhận được rằng cuốn sách đang dựng lên một bức tranh vĩ mô và buộc người đọc phải đứng lùi lại để nhìn, để tìm kiếm mảnh ghép, và thực tế ba chả áp dụng được gì nhiều vào cuộc sống lúc ấy.
Đến năm 2025, ba đọc lại và lần này thì đọc kỹ hơn, đoạn nào cần tra cíu thì có GPT lo hết.
Cuốn sách không phủ nhận nỗ lực cá nhân, nhưng nó khiến ba nhận ra rất nhiều thứ ba từng nghĩ là do mình lựa chọn, thực ra đã được định hình từ trước khi ba sinh ra. Một điều rất bất công nhưng rõ ràng: lịch sử không bắt đầu từ nỗ lực, mà từ vị trí.
//
Ngoài ra keyword thú vị: Giấc mộng Trung Hoa. Thực tế Mỹ đế dùng mọi biện pháp kìm kẹp Tung Của hiện nay nhưng theo dòng chảy lịch sử, gã hàng xóm khổng lồ của chúng ta có đủ niềm tin để vực dậy và theo đuổi mục tiêu bá chủ. Họ có đủ lý do và cơ sở cho việc này.
//
Nếu Rim đọc cuốn này, khả năng cao là con sẽ thấy chán rồi quăng xó. Không có mấy câu truyền động lực kiểu “đọc xong đổi đời”, càng không có “hạt giống tâm thần” gì để tưới cho đời nở hoa.
Sách không làm ba trở thành người tốt hơn hay cao thượng hơn gì cả. Nó chỉ làm ba bớt cái thói chắc nịch khi đánh giá người khác, bớt kiểu nhìn đời qua một góc rồi tưởng mình hiểu hết – nói thẳng ra là bớt “thầy bói xem voi”.
Ba không cũng hy vọng Rim đọc xong rồi thay đổi liền…Chỉ mong trong đầu con giữ lại cái cảm giác hơi lệch lệch: rằng đời không công bằng như sách giáo khoa, fair-play chỉ tồn tại trên lý thuyết. Ngoài đời có đứa sinh ra đã đứng ở vạch đích, full đồ sẵn, có đứa cày chết mẹ vẫn lẹt đẹt rank Đồng nát như ba. Phần lớn là do cái “map” – hoàn cảnh, vị trí, thời điểm – nó quyết định trước rồi.
Hiểu vậy để khi thắng, bớt ngạo mạn. Đừng vội nghĩ mình tài giỏi hơn người khác, có khi chỉ là ăn may đúng meta. Và khi thua, cũng đừng vội tự nhục hay đòi reset… Khó quá thì tìm cách đổi server, đổi lane, chứ không phải lúc nào cũng là do mình dở.
Rim hãy tìm câu trả lời:
- Vì sao người châu Âu đi chinh phục thế giới chứ không phải các dân tộc khác, nếu con người sinh ra không khác nhau về trí tuệ?
Nếu trí thông minh là ngang nhau, thì điều gì khiến một số xã hội tích lũy được quyền lực, công nghệ và bạo lực vượt trội?
Vì sao nông nghiệp không xuất hiện đồng đều khắp nơi, mà chỉ bùng lên ở vài vùng rất cụ thể? Có phải con người chọn trồng trọt, hay hoàn cảnh ép họ phải làm vậy? - Vì sao trong hàng nghìn loài động vật hoang dã, chỉ có một số rất ít loài được thuần hóa thành gia súc? Điều gì khiến ngựa, bò, cừu trở thành nền móng của quyền lực, còn voi, ngựa vằn hay linh dương thì không?
Khi một xã hội có gia súc, cây trồng và lương thực dư thừa, điều đó thay đổi cấu trúc quyền lực và chiến tranh ra sao? - Tại sao các nền văn minh trải dài theo trục Đông–Tây lại lan truyền công nghệ, cây trồng và chữ viết nhanh hơn các nền văn minh theo trục Bắc–Nam?
Khí hậu và địa lý ảnh hưởng tới lịch sử loài người sâu đến mức nào?
Một nền văn minh mà cứ đổi server là phải reset kỹ năng thì có leo lên top 1 thách đấu được không? - Vì sao vi trùng giết nhiều người hơn súng đạn trong các cuộc chinh phục?
Điều gì xảy ra khi một xã hội sống chung với gia súc hàng nghìn năm, còn xã hội kia thì không?
Dịch bệnh có phải là “vũ khí sinh học vô thức” mạnh nhất của các đế quốc?
Nếu người bản địa có khả năng miễn dịch tương đương, lịch sử châu Mỹ và châu Úc có đi theo hướng khác không? - Vì sao nhà nước, luật pháp, chữ viết và bộ máy cưỡng chế chỉ xuất hiện khi xã hội đủ đông và đủ phức tạp?
Bất bình đẳng có phải là sản phẩm phụ tất yếu của nông nghiệp và tích trữ, hay là lựa chọn có thể tránh được?
Khi xã hội lớn lên, điều gì quan trọng hơn: niềm tin giữa người với người, hay hệ thống quản lý và bạo lực hợp pháp? - Chiến tranh thúc đẩy công nghệ, hay công nghệ sinh ra chiến tranh?
Kẻ đi sau trong lịch sử có lợi thế gì so với kẻ bản địa?
Vì sao những xã hội từng thất bại ở nơi khác lại quay lại mạnh hơn ở vùng đất mới?
Lịch sử có ưu ái người thông minh, hay ưu ái kẻ ở đúng vị trí địa lý? - Con người kiểm soát lịch sử hay bị lịch sử đẩy đi?
Lịch sử là chuỗi lựa chọn tự do, hay phần lớn đã bị khóa cứng bởi điều kiện ban đầu?
Một xã hội sinh ra ở “map xấu” có cơ hội vượt lên không, hay chỉ có thể tồn tại ở mức trung bình?
Quyền lực có phải là kết quả của hoàn cảnh tích lũy qua lịch sử, hơn là sản phẩm của “bản chất dân tộc”? - Và câu hỏi khó chịu nhất: nếu đổi chỗ các nền văn minh cho nhau ngay từ đầu, liệu đứng trên đỉnh hôm nay sẽ là ai?
PHẢN BIỆN:
Hiểu bối cảnh để tỉnh táo là một chuyện, lấy nó làm cớ để buông xuôi là chuyện khác. Không cày, không nỗ lực mà chỉ ngồi đổ lỗi thì coi như tự X2 “cơ hội” làm loser.
Chỉ con khi đủ mạnh, tự đứng vững, lúc đó mới có quyền nói về công bằng, bất công, hệ thống hay số phận. Còn yếu mà bàn triết lý nghe thì hay, nhưng thực tế chẳng giải quyết được gì.
